Đời sống

Tài liệu về Phật Giáo
Thiền học: Ai có thể thở giùm ai? PDF In Thư điện tử
Tác giả minhthien   
23:15, 21/01/2017

Thiền học: Ai có thể thở

 

giùm ai?

 
 
Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc
 
 
***
Image                                                           result for                                                           bien etre
 
VIDEO
 
 
 
 
 
 
 
Hai ngàn sáu trăm năm trước, một nhà
 
minh triết phương Đông – Đức Phật –
 
bảo đừng vội tin, đến nếm thử đi rồi
 
biết! Đến là thực hành. Nếm thử là
 
cảm nhận. Phải tự mình thực hành và
 
tự mình cảm nhận. Không thể nhờ ai
 
khác. Rồi Ngài vạch ra một con đường
 
“thoát khổ” cho chúng sanh: « Đây là
 
con đường độc nhất dẫn tới thanh tịnh cho
 
chúng sanh, diệt trừ khổ ưu, thành tựu
 
chánh trí, chứng đắc Niết-bàn »…
 
 
Có một con đường như vậy thật ư? Phật nói
 
chắc là phải có rồi. Nói từ hồi bắt đầu dạy
 
những bài học đầu tiên cho đến lúc sắp
 
nhập Niết-bàn. Nói đi nói lại. Sợ người ta
 
quên. Sợ người ta coi nhẹ, mải mê chạy
 
theo những “hí luận” nọ kia… Đó là thiền Tứ
 
niệm xứ (Satipathana), thân-thọ-tâm-pháp.
 
Rồi hình như thấy Tứ niệm xứ hãy còn có vẻ
 
phức tạp quá, Ngài giản lược vào Thân hành
 
niệm, rồi lại giản lược lần nữa cho phổ cập
 
đến tất cả mọi người:  Anapanasati (còn gọi
 
là An-ban thủ ý, Nhập tức niệm + Xuất tức
 
niệm) để ai ai cũng có thể tiếp cận mà thực
 
hành con đường “giải thoát”, bất cứ nơi
 
đâu, bất cứ lúc nào .
 
 
Ana là thở vào, Apana là thở ra và Sati là
 
niệm, là nhớ, nghĩ. Nhớ nghĩ về sự thở vào
 
thở ra. Chỉ có vậy thôi sao ? Chỉ có vậy. Mà
 
vô vàn. Mà “bất khả tư nghì”. Đừng vội tin.
 
Đến nếm thử đi rồi biết.
 
 
“… Và này các Tỳ-kheo, như thế nào là tu
 
tập nhập tức xuất tức niệm?  Ở đây vị Tỳ-
 
kheo đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà
 
trống, ngồi kiết già, lưng thẳng và trú niệm
 
trước mặt. Chánh niệm vị ấy thở vô; chánh
 
niệm vị ấy thở ra. Thở vô dài, vị ấy biết:
 
“Tôi thở vô dài” hay thở ra dài, vị ấy biết:
 
“Tôi thở ra dài” Hay thở vô ngắn, vị ấy biết:
 
“Tôi thở vô ngán” Hay thở ra ngắn, vị ấy
 
biết: “Tôi thở ra ngắn”… (Anapanasatisutta,
 
Thích Minh Châu dịch).   



Tôi đến với Thiền khá trễ, gần tuổi 60.
 
Trước đó, những năm hai mươi tuổi tôi cũng
 
có đọc thiền, biết thiền qua sách vở, qua
 
Krishnamurti, Suzuki, thầy Minh Châu, thầy
 
Nhất Hạnh… nhưng đọc để biết, để có kiến
 
thức thế thôi. Tôi cảm thấy thiền là cái gì đó
 
huyền bí xa vời, dành riêng cho một giới
 
nào đó, có phần mê tín dị đoan nữa nên
 
“kính nhi viễn chi”.
 
 
Tôi là một thầy thuốc, một bác sĩ y khoa, tốt
 
nghiệp gần nửa thế kỷ rồi, học cái khoa học
 
thực nghiệm, nhiều năm làm ở khoa Cấp
 
cứu bệnh viện rồi làm Giáo dục sức khỏe,
 
tham gia giảng dạy, viết sách, báo v.v… làm
 
việc như điên, cho đến một hôm người ta
 
phải đưa tôi vào bệnh viện để mổ sọ não vì
 
tai biến. Từ lúc lơ mơ đến lúc tỉnh dây ở
 
phòng hồi sức… hình như tôi đã trải qua
 
một cuộc… phiêu lưu kỳ thú! Khi bước đi
 
được những bước đầu tiên lẫm đẫm như
 
một em bé trên nền đất, tôi thấy quả là
 
phép lạ. Tôi nhìn tôi trong gương với cái
 
đầu trọc lóc và thấy tức cười. Tôi đó ư?
 
Đồng nghiệp ai cũng thương cho thật nhiều
 
thuốc. Tôi chọn dùng một thứ duy nhất bởi
 
biết bệnh mình không thể chữa bằng thuốc.
 
Phải đi tìm một con đường khác. Rồi tôi đọc
 
lại thiền, đọc lại Tâm Kinh Bát-nhã “Quán
 
Tự Tại Bồ-tát hành thâm Bát Nhã ba-la-
 
mật-đa thời chiếu kiến ngũ uẫn giai không,
 
độ nhất thiết khổ ách…”. Những câu kinh
 
xưa mịt mờ bây giờ bỗng sáng rõ với tôi.
 
Phải rồi. Phải tự tại thôi. Phải dựa vào chính
 
mình thôi. Phải thực hành thôi. Tôi vừa tìm
 
hiểu kinh thư vừa lục toang đống sách y
 
khoa đã học từ mấy chục năm trước để tìm
 
kiếm. Thì ra có sẵn một con đường mà bấy
 
lâu mình xa lạ. “ Thở vào thì biết thở vào,
 
thở ra thì biết thở ra….” Chỉ có vậy thôi sao?
 
Tin được không? Tìm hiểu thấu đáo, thực
 
hành “miên mật” thì quả là có cơ sở để
 
tin.
 
 
Gần đây ngày càng nhiều nhà y sinh học,
 
tâm lý học, hợp tác cùng các nhà sư, dùng
 
những kỹ thuật mới như EEG, PET, fMRI… 
 
hy vọng khám phá những “bí nhiệm” của
 
Thiền thì “thiền” nở rộ như nấm gặp mưa,
 
đến nỗi gây ra không ít hoang mang, ngờ
 
vực! Thực ra, đưa kỹ thuật vào khảo sát
 
thiền chỉ có thể thấy được một góc cạnh
 
nào đó thôi, vì đằng sau còn biết bao điều
 
“bất khả thuyết”!
 
 
Câu hỏi đặt ra là tại sao chọn hơi thở làm
 
đối tượng thiền? Tại sao không chọn một
 
đối tượng nào khác?  Thực ra, chọn đối
 
tượng nào cũng tốt cả, đất nước gió lửa… gì
 
cũng tốt cả, nhưng chọn hơi thở để thiền thì
 
tốt hơn.
 
 
- Thở hữu thức. Hơi thở dễ thấy nhất vì nó
 
nằm ngay trước mũi mình, ngay trước mắt
 
mình!  Lúc nào cũng phải thở. Ở đâu cũng
 
phải thở. Mỗi phút thở cả chục lần nên dễ
 
có cơ hội quán sát  hơn. Thở lúc mau lúc
 
chậm. Lúc ngắn lúc dài. Lúc phì phò lúc êm
 
dịu, luôn thay đổi.  Khi thở chỉ mình mình
 
biết, chỉ mình mình hay, chẳng “làm phiền”
 
ai!
 
 
- Thở vô thức. Lúc ngủ say vẫn thở. Trung
 
khu hô hấp nằm ở hành não, cầu não, bên
 
dưới và bên ngoài vỏ não. Thở không cần
 
ta. Thở ở ngoài ta.
 
 
Thở là cầu nối giữa thân với tâm. Lúc sợ
 
hãi, thở hổn hển. Lúc sảng khoái, thở lâng
 
lâng. Lúc mệt, thở đứt hơi, lúc khỏe, thở
 
khoan thai.  Thở luôn trong thì hiện tại, ở
 
đây và bây giờ, không có thở của hôm qua
 
hay của ngày mai.
 
 
Và, đời người thực ra chỉ là… một hơi thở!
 
Lúc chào đời hít mạnh một hơi vào phổi để
 
rồi khi lìa đời, thở hắt ra một cái: trả lại
 
những gì mình đã vay mượn tạm!
 
 
Gần hai mươi năm nay, tôi đến với thiền
 
Anapanasati bằng cách riêng của mình. Khi
 
có dịp chia sẻ, trao đổi, tôi thường nêu 3
 
giai đoạn thiền tập từ kinh nghiệm bản
 
thân:
 
 1.Thở bụng, 
                                                                                                          2.Chánh niệm hơi thở,
                                                                                                          ) 3.Quán niệm hơi thở.
 
Thở bụng đúng cách đã có thể giúp cải
 
thiện sức khỏe, nâng cao chất lượng cuộc
 
sống; Chánh niệm hơi thở có thể đưa đến
 
“diệt trừ khổ ưu” và Quán niệm hơi thở thì
 
dẫn đến “thành tựu chánh trí”! 
 
 
 
1/. Thở bụng.
Image                                                           result for tập                                                           thở đúng cách
 
Nói đến thở, ta nghĩ ngay đến ngực. Thiệt
 
ra, thở ở bụng chớ không phải ở ngực. Thở
 
bụng (abdominal breathing) hay còn gọi là
 
thở cơ hoành (diaphragmatic breathing) là
 
cách thở sinh lý nhất. Nhìn một em bé ngủ
 
say thì biết. Chỉ có bụng phình lên xẹp
 
xuống. Nhìn con ếch, con thằn lằn thì biết.
 
 
Thiền tập Anapanasati nên bắt đầu bằng
 
thở bụng. Có vị thiền sư nói về thiền. Thiền
 
hả? Là phình xep, phình xẹp, phình xẹp… !
 
Dĩ nhiên ở giai đoạn thiền sâu hơn thì thậm
 
chỉ không còn thấy “phình xẹp” gì nữa cả!
 
 
Phổi ta như một cái máy bơm, lồng ngực
 
như cái xy-lanh (cylindre), cơ hoành là cơ
 
hô hấp chính, như một cái pit-tông (piston)
 
thụt lên thụt xuống ( giống bễ lò rèn). Cơ
 
hoành có thể nhích lên xuống khoảng
 
7-8cm, mà mỗi 1cm đã hút vào hoặc đẩy ra
 
250ml không khí. Lúc bình thường cơ hoành
 
chỉ cần nhích lên xuống 1,5cm là đủ… sống.
 
Khi áp suất âm trong phổi thì khí bên ngoài
 
tự động lùa vào, tuôn vào, lấp đầy phổi và
 
các phế nang, cho đến một lúc lượng khí
 
bên trong đầy dần lên thì chuyển sang áp
 
suất dương, phổi sẽ đẩy khí ra. Có một thời
 
điểm áp suất cân bằng nhau, hay nói cách
 
khác, áp suất bằng không (0 = zéro), thì khí
 
bên trong cơ thể và bên ngoài vũ trụ chan
 
hòa thành một, không phân biệt.
 
 
Hô hấp thật sự không xảy ra ở phổi mà ở
 
trong từng tế bào. Do vậy mà khi ta có cách
 
nào đó điều chỉnh được lượng khí ra vào,
 
hiệu ứng sẽ tác động đến từng tế bào riêng
 
lẻ.
 
 
Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện kể chuyện trong
 
lúc nằm chờ chết trên giường bệnh ở Pháp
 
khi các bác sĩ Pháp lúc đó bảo ông chỉ còn
 
có thể sống không quá hai năm, ông đã
 
thực hành “thở bụng” sau khi tìm hiểu các
 
phương pháp thở của khí công, dưỡng sinh,
 
thiền, yoga của phương Đông và kết quả là
 
ông đã sống thêm… 50 năm nữa và làm
 
được rất nhiều việc có ích cho đời.
 
180815
 Image                                                           result for                                                           cách thở trong                                                           thiền
 
Tôi may mắn được ông truyền thụ trực tiếp
 
do cùng làm việc chung ở Bô môn Tâm lý –
 
Xã hội học ở trường Y nhưng cũng không
 
dám tin, cho đến khi nằm bệnh mới thấy ừ
 
nhỉ, sao không thử xem. Cùng lúc tôi cũng
 
tham khảo thêm các đồng nghiệp phương
 
Tây như Dean Ornish, Deepak Chopra đã
 
đưa phương pháp thở bụng, thở cơ hoành
 
vào các chương trình điều trị tim mạch, trị
 
liệu toàn diện qua các nghiên cứu đối chứng
 
nghiêm túc, đáng tin cậy về phương diện
 
thống kê y học. 
 
 
2/. “Chánh niệm hơi thở”.
 
Image                                                           result for                                                           Human
“… Chánh niệm vị ấy thở vô; chánh
 
niệm vị ấy thở ra…”
 
Niệm là nhớ, là nghĩ. Chánh niệm hơi thở là
 
tâm ý chỉ “nhớ, nghĩ » đến hơi thở đang
 
vào, đang ra chớ không để tâm ý đi lăng
 
xăng nơi này nơi khác. Chỉ có vậy. Tưởng dễ
 
mà không dễ. Tâm ý vốn khoái lang bang,
 
lăng xăng trăm nghìn thứ, bay nhảy như khỉ
 
như ngựa (tâm viên ý mã) không ngưng
 
nghỉ. Lúc thì lòng tham nổi lên, tính tính
 
toan toan. “Một đời lận đận đo rồi đếm/ Mỏi
 
gối người đi đứng lại ngồi!” (Bùi Giáng), lúc
 
thì sân giận ào ào đến, rồi dằn vặt, rồi lo
 
âu, nghi kỵ, ngờ vực, hoang mang… Tiêu
 
tốn biết bao nhiêu năng lượng cho những
 
chuyện vô bổ đó! Bộ não chỉ chiếm có 2%
 
thể trọng mà tiêu hao Oxygen đến 25-30%,
 
phần lớn cho những chuyện “nhảm nhí” vô
 
bổ này. Nếu chánh niệm được vào hơi thở
 
thì những thứ tham, sân, nghi, lăng xăng,
 
bực dọc kia… sẽ âm thầm lặn đi rồi… biến
 
mất!
 
 
Chánh niệm hơi thở nơi đây chính là “thiền
 
chỉ” (samatha). “Chỉ” là ngưng. Ngưng sự
 
lăng xăng của tâm ý. Ngưng sự bứt rứt của
 
cơ thể.
 
 
Chánh niệm vào hơi thở cách nào? “Thở vô
 
dài, biết thở vô dài. Thở ra dài, biết thở ra
 
dài. Thở vô ngắn biết thở vô ngắn, thở ra
 
ngắn biết thở ra ngắn”.  Chỉ có vậy. Chữ
 
“biết” ở đây có thể gây hiểu lầm. “Biết” ở
 
đây không phải là “biết” mà là nhận thức
 
được (recognize), ý thức rõ (realize), cảm
 
nhận được (perceive) cái sự thở, cái hơi thở
 
đang đi vào và đang đi ra, lúc dài lúc ngắn
 
lúc sâu lúc cạn kia kìa. Nhận thức, ý thức,
 
cảm nhận, ấy chính là niệm (nhớ) về sự thở,
 
về hơi thở. Vỏ não ta có cái hay: vùng này
 
được kích hoạt thì vùng khác tắt ngấm. Đã
 
nghĩ tới điều này thì không thể cùng lúc
 
nghĩ tới điều khác. Nhờ đó mà ta giải thoát
 
tâm ta khỏi những vướng mắc lăng xăng,
 
tiêu tốn năng lượng vô ích! “Nhất tâm bất
 
loạn” là vậy. Điều này dẫn tới  “diệt trừ khổ
 
ưu”, giải thoát tâm vậy.
   
 
3/. “Quán niệm hơi thở”.
 
Image result for hoa rơi cửa phật
 
Quán niệm hơi thở chính là “thiền quán”
 
(vipassana). “Quán” không còn là “dõi theo”
 
hơi thở đơn thuần nữa mà đã có sự phân
 
tích, soi sáng (quán chiếu) dưới nhiều góc
 
cạnh khác nhau để nhìn cho ra những điều
 
mà bình thường không “thấy biết”. Cái thấy
 
biết bấy giờ đã vượt khỏi cái trình hiện, cái
 
giả tướng bên ngoài để nhìn được cái thực
 
tướng bên trong, bên bờ kia. Và cái thấy
 
“như thực” đó đã làm cho Huệ Năng sửng
 
sốt reo lên: Thì ra vậy! Không ngờ… không
 
ngờ…
 
 
Vi, tiếp đầu ngữ có nghĩa là “một cách
 
khác”, “một cách đặc biệt”, còn passana là
 
thấy”, là “biết”. Vipassana là thấy biết một
 
cách khác, một cách đặc biệt! Một chiếc lá
 
vàng rơi, người thi sĩ có thể thấy cả mùa
 
thu, thấy con nai vàng ngơ ngác, nhưng
 
người có quán chiếu lại thấy sự vô
 
thường, vô ngã, sự bất sinh bất
 
diệt
 
 
Khi vào sâu trong định, hành giả sẽ không
 
cảm nhận mình thở nữa. Hơi thở nhẹ gần
 
như ngưng bặt. An tịnh. Hòa tan. Tan biến.
 
Đó chính là quãng lặng ở cuối thì thở ra –
 
thường kéo dài, thong dong, nhẹ nhàng,
 
yên tĩnh, vì không tốn năng lượng. Như
 
chim lượn bay, không phải vỗ cánh, như xe
 
ngon trớn chạy ở số không, không tốn nhiên
 
liệu!  Đó chính là giai đoạn “Prana”. Pra có
 
nghĩa là trước và Ana là thở vào (trước thở
 
vào cũng có nghĩa là sau thở ra). Có thể nói
 
đến một phương pháp thiền “Pranasati” ở
 
đây chăng, nghĩa là đặt “niệm” vào quãng
 
lặng, và thực chất đến một lúc cũng không
 
còn cả “niệm”! Những hành giả giàu kinh
 
nghiệm cho biết có thể vào định ngay hơi
 
thở đầu tiên có lẽ nhờ rèn tập mà quãng
 
lặng ngày càng dài ra, mênh mông ra như
 
không còn biên giới, như hòa tan vào hư
 
không, lắng đọng, thanh thoát. Lúc đó sẽ
 
không còn ý niệm về không gian, thời gian,
 
về ta, về người…
 
 
4/. Thiền tập: 
 
Image result for Thiền
 
 “…đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà
 
trống, ngồi kiết già, lưng thẳng và trú
 
niệm trước mặt”….
 
Tìm một chỗ yên tĩnh để thiền tập thì tốt
 
nhưng không nhất thiết phải dưới gốc cây
 
hay ngôi nhà trống. Đó là nói cho các vị “Tỳ
 
kheo”. Còn ta có thể ngồi ở một góc nào đó
 
trong nhà cũng được.  Ngay chỗ ồn ào náo
 
nhiệt, giữa chợ búa, bến xe, sân bay… vẫn
 
có thể “thiền định” được. “Ngoài không dính
 
mắc là thiền, trong không lay động là định
 
(Huệ Năng). Cũng không nhất thiết phải
 
ngồi, không nhất thiết phải kiết già, bán già.
 
Đi đứng nằm ngồi gì cũng được, vì đi đứng
 
nằm ngồi gì cũng phải… thở mà! Miễn là
 
thoải mái, dễ chịu. Dù vậy, nếu ngồi tréo
 
chân (kiết già, bán già) được thì tốt, giúp
 
các cơ bắp thư giãn, đổi chiều co thắt.
 
 
Giữ lưng thẳng rất quan trọng. Ta dễ bị
 
cong vẹo cột sống, đau thắt lưng, đau cột
 
sống cổ nếu ngồi không đúng tư thế. Ngồi
 
trước máy vi tính, lạy Phật… không đúng tư
 
thế cũng sẽ bị đau thắt lưng, đau cột sống
 
cổ như vậy.

 
Một yếu tố rất quyết định là thả lỏng toàn
 
thân – như thả trôi theo dòng nước hay treo
 
thân trên móc áo. Thả lỏng toàn thân là làm
 
cho toàn thân như rủ xuống, xẹp xuống,
 
bình bồng, không còn căng cứng nữa! Tiêu
 
hao năng lượng cho trương lực cơ (tonus
 
musculaire) rất cao (khoảng 40% Oxygen),
 
nên thả lỏng là giúp giảm đáng kể tiêu hao
 
năng lượng do căng cơ.
 
 
Trú niệm trước mặt là không để “niệm”
 
chạy lăng xăng. Buộc nó lại bằng cách
 
chánh niệm vào hơi thở. “Thở” đến đâu biết
 
đến đó. “Dõi theo” hơi thở vào hơi thở ra đó
 
thì tâm ý không buông lung nữa.  Từ từ
 
thôi, đừng nóng vội. Thất bại thường do
 
nóng vội. Cứ thoải mái. Đừng  đặt “chỉ tiêu
 
kế hoạch” gì ở đây.
 
 
Khi cơ thể đã chùng xuống, khi tiêu hao
 
năng lượng đã giảm một cách đáng kể rồi
 
thì cũng sẽ bớt nhu cầu phải cung cấp các
 
dưỡng chất qua thức ăn! Ăn ít mà vẫn đáp
 
ứng thì cơ thể đỡ vất vả, các tế bào đỡ
 
hùng hục làm việc. Các nghiên cứu trên sinh
 
vật bị cho nhịn đói vừa phải thấy sống lâu
 
hơn và trẻ lâu hơn!
 
 
… Ở đây vị Tỳ- kheo đi đến gốc cây, hay đi
 
đến ngôi nhà trống, ngồi kiết già, lưng
 
thẳng và trú niệm trước mặt. Chánh niệm vị
 
ấy thở vô; chánh niệm vị ấy thở ra. Thở vô
 
dài, vị ấy biết: “Tôi thở vô dài” hay thở ra
 
dài, vị ấy biết: “Tôi thở ra dài”…  Chỉ có vậy.
 
Mà “bất khả tư nghị”.
 
 
Ai có thể thở giùm ai? Ai có thể thiền giùm
 
ai? Cho nên chỉ có thể nương tựa vào chính
 
mình thôi. “Duy ngã độc tôn” thôi vậy!
 
 
                “Trời cao đất rộng/ một mình tôi
 
đi/ một mình tôi đi.
 
                Đời như vô tận/ một mình tôi về/
 
một mình tôi về… với tôi!”  
 
 
ĐHN (Phật đản, 2016).
 
***
 
 
 
« Bắt đầuTrước12345678910TiếpCuối »

Trang 9 / 257